Thành thật với nhau
Con người ngày càng nghiêng về chiều hướng hưởng thụ,
luôn đi tìm những cảm xúc tốt từ những tiện nghi vật chất đến sự công
nhận của những người chung quanh, nên chẳng còn mấy ai ý thức giữ gìn
lòng thành thật. Mặc dù ai cũng biết rằng thành thật là một đức tánh
tốt, và ai cũng trông mong người khác thành thật với mình, nhưng một khi
bị cuốn vào vòng xoáy tranh chấp bất tận của cuộc sống thì người ta lại
thấy lòng thành thật chính là trở ngại căn bản để đi tới sự thành công.
Nhiều khi người ta còn dám tuyên bố sống giữa đời sống bây giờ mà cố
giữ lòng thành thật thì đó là thái độ sống rất ngây thơ, phải khôn khéo
và đầy kỹ xảo trong từng hành động mới là kẻ thức thời và dễ dàng thành
đạt.

Thế rồi người ta đến với nhau bằng những màn trình
diễn rất ngoạn mục, từ những lời nói trau chuốt bóng bẩy đến những hành
vi lịch lãm dễ thương, miễn sao thu phục được đối phương thì dù phải
nhồi nặn thêm những điều sai với sự thật ta cũng sẵn sàng. Thật khôi hài
khi khán giả trung thành nhất chính là người thân yêu nhất của ta. Một
ngày nào đó, ta không còn đủ năng lực để diễn xuất nữa thì lớp phấn son
kia sẽ rớt xuống, đó cũng chính là lúc niềm tin yêu trong người ấy rơi
rụng xuống. Dù ta có cố gắng biện minh bằng tất cả lòng thành khẩn thì
cũng không thể nào đưa tâm thức người ấy trở về vị trí cũ, trừ phi người
ấy có hiểu biết và tình thương lớn thì mới chấp nhận và mở lòng ra tha
thứ. Nhưng vết thương vẫn còn đó, sau này ta có muốn tuyên bố điều gì
quan trọng thì người ấy cũng vẫn cứ đề phòng và xét lại, họ không thể dễ
dàng trao trọn niềm tin như xưa nữa.
Đành rằng cuộc sống đôi khi cũng cần sự khôn khéo,
nhưng chút ít thôi, chỉ nên dùng nó trong những trường hợp đối phương
chưa sẵn sàng tiếp nhận sự thật, chứ không phải để tạo thêm lớp phấn son
giả tạo cho mình. Song ta phải có trách nhiệm tìm cơ hội đã trình bày
sự thật trở lại, đừng đợi người kia phát hiện ra thì ta sẽ mang tội danh
lừa dối. Một trong những lý do khiến ta có được niềm tin vào cuộc sống
là khi mỗi lời mình thốt ra đều được bên kia lắng nghe và tin tưởng.
Không gì thoải mái cho bằng được sống chung với những người mà ta không
cần phải dò xét hay đối phó bằng bất cứ chiêu thức nào, chỉ nhìn nhau là
đã hiểu nhau rồi. Bởi lẽ muốn thương nhau thì phải hiểu nhau, mà muốn
hiểu nhau thì phải tin tưởng nhau, mà muốn tin tưởng nhau thì phải thật
lòng với nhau.
Thực tế không phải ai cũng biết trân quý lòng thành
thật của mình, đó có thể là cơ hội để kẻ xấu lợi dụng. Vấn đề nằm ở chỗ
là làm sao đủ sáng suốt để ta biết thể hiện lòng thành thật của mình một
cách đúng đắn, đừng vì vài thất bại nhỏ nhặt trong quá khứ mà ta tập
cho mình thói quen luôn che giấu sự thật như một phản xạ tự nhiên, và
hình thành như một loại tính nết từ lúc nào mà chính ta cũng không hề
hay biết. Rồi một lần nào đó có cơ hội quan sát những đứa trẻ nô đùa,
hay những người dân quê trò chuyện huyên thuyên trên những cánh đồng, ta
sẽ giật mình thảng thốt khi nhận ra mình đã đi quá xa trên con đường
tranh chấp hơn thua để cái tôi hồn nhiên tinh khôi bị lạc mất. Không có
cái tôi linh thiêng ấy, ta sẽ luôn nhìn đời nhìn người một cách sai lệch
và bất an, rồi đổ thừa cuộc đời này chỉ là những vở tuồng mộng ảo. Mộng
ảo là do chính tâm thức điên đảo của con người dệt lên, chứ đó không
phải là bản chất của cuộc đời, vì cuộc đời vốn rất tươi đẹp.

Thành thật với chính mình
Không có một nguyên tắc chuẩn xác để giúp ta khi nào
phải nên thành thật, hay phải thành thật tới mức nào, bởi quan niệm về
giá trị hạnh phúc của mỗi người khác nhau. Nếu ta cho rằng hạnh phúc là
khi mình tích góp được thật nhiều tiền bạc hay danh vọng thì chắc chắn
ta không thể nào đem lòng thành thật ra như một bảo bối để ứng chiến
giữa những cuộc cạnh tranh khốc liệt. Người thấy được hạnh phúc chân
thật từ cõi lòng bình yên, buông bỏ bớt những mong cầu hay chống đối
không cần thiết chứ không phải là những cảm xúc thỏa mãn trong nhất
thời, thì bằng mọi giá họ sẽ bảo vệ tâm hồn mình. Họ thà chấp nhận để
cho việc bất thành chứ không để cho tâm mình hư. Tâm hư khó sửa gấp trăm
ngàn lần việc hư. Và nếu việc thành mà tâm hư thì họ cũng chẳng hạnh
phúc gì.
Nói dễ hiểu hơn là người sống có chiều sâu sẽ luôn ý
thức giữ tâm hơn giữ cảnh. Thế nhưng, lắm lúc ta cũng hoang mang đứng
trước sự chọn lựa nên giữ gìn lòng thành thật hay bước vào vai diễn để
dối gạt đời, vì không phải lúc nào nội lực ta cũng đủ mạnh để phòng ngự
sự kích động của những hấp dẫn lực bên ngoài vào hạt giống tham của
mình.
Muốn làm chủ được bản thân thì ta phải hiểu được
chính mình, muốn hiểu được chính mình thì ta không được dùng ý chí để
nhồi nặn tâm mình thành ra một sản phẩm tốt đẹp để rồi tự đánh lừa mình.
Mình đang giận mà không chịu nhận là mình đang giận, mình ganh tỵ mà cố
nghĩ là mình đang phấn đấu thi đua, mình hèn yếu mà lại cho rằng mình
đang nhịn nhục. Lý do mình không thấy được chính mình cũng do sự can
thiệp quá vội vàng của ý chí. Vì ý chí chính là năng lực hướng tới sự
tốt đẹp, nó được làm ra từ những kinh nghiệm và kiến thức tích lũy,
trong khi thực tại là một cái gì đó rất khác với trình độ ý chí. Mà bản
thân của ý chí cũng chỉ có thể làm kềm hãm sự phát triển của phiền não
chứ không thể nào chuyển hóa trọn vẹn, nên ý chí không những không giúp
được trường hợp như vậy mà khiến ta đánh giá sai lệch về tâm thức của
mình. Ta trở nên chủ quan và sẽ bất ngờ trước những phản ứng vụng về đến
tệ lậu của mình mà không hiểu tại sao.
Thế nên nhìn vào tâm thức cũng cần thái độ trung
thực, quan sát nó như chính nó đang là chứ đừng bắt ép nó phải như thế
này thế kia khi chưa hiểu thấu và đầu tư đúng mức. Cái nhìn thuần khiết
ấy trong nhà thiền gọi là trực giác, cái nhìn chưa đi qua sự nhồi nặn
của tâm tưởng, cái nhìn không mang theo thái độ bảo vệ cái tôi của mình,
nhìn như mới nhìn lần đầu tiên. Loại trừ được thái độ yêu thích hay
ghét bỏ trong khi nhìn vào tâm mình thì chắc chắn ta sẽ thấy rõ chân
tướng của nó, thấy rõ nguyên nhân sâu xa nào đã thúc đẩy và tạo nên tâm
lý mình đang có. Chỉ cần im lặng và thong thả quan sát như một người ngã
lưng lên ghế để xem cuốn phim đang từ từ mở ra thì ta sẽ tháo gỡ được
từng mảnh tâm lý từ thô đến tế. Điều này phải cần quá trình luyện tập
kiên trì chứ không thể thành công liền được. Tuy nhiên khi ta bắt đầu
thành thật với chính mình, chấp nhận những gì mình đang có rồi mới tìm
cách tháo gỡ thay vì phủ nhận hay chống đối, đó là bước tiến cực kỳ quan
trọng của công trình chuyển hóa bản thân mình.
Ta đã từng thấy có nhiều người quyết tâm cải thiện
mình rất lớn, nhưng trải qua nhiều năm tháng mà họ vẫn không tiến được
bước nào, đôi khi còn lui sụt. Nguyên nhân thường thấy nhất là do họ chỉ
dùng toàn ý chí, họ không chấp nhận trình độ mình đang có, thậm chí họ
còn có thái độ khinh ghét bản thân mình, luôn mặc cảm khi nhìn thấy
những năng lượng xấu trong tâm mình. Nhưng đó là kết quả của lối sống
thiếu tỉnh thức của chính ta gây ra, ta không thể ra lệnh nó thay đổi
liền khi ta chưa thật sự tập luyện cho mình một thói quen mới. Ta cần
phải chấp nhận nó, làm hòa với nó để hiểu được nó thì ta mới chuyển hóa
nó được.
Cho nên nghệ thuật sống cao cấp nhất không phải là trình độ kỹ xảo
uốn nắn tâm mình thành một kiểu mẫu tốt đẹp nào đó mà không có nền tảng
của sự chuyển hóa thật sự. Chỉ cần lúc nào cũng thấy rõ tâm mình và hiểu
biết nó một cách sâu sắc, kiên trì quan sát nó nhiều lần bằng thái độ
nhẹ nhàng và từ tốn thì kết quả tự nhiên sẽ xảy ra. Luyện tập được như
vậy thì cơ hội nắm được hạnh phúc sẽ trong tầm tay, ta sẽ không còn thán
oán cuộc đời có quá nhiều điều phiền toái hay ta không thể nào chiến
thắng nỗi chính mình. Sống được với tâm hồn nhiên chân thật là hòa điệu
với sự vận hành của vũ trụ, là lối sống của bậc trí thức, là ước mơ của
bao người đã không tìm thấy giá trị chân thật từ những vở tuồng đầy kịch
tính và màu sắc của cuộc đời. Nhạc sĩ Phạm Duy đã thốt lên những lời
tâm sự thật cảm động trong bài hát Kỷ niệm: "Cho tôi lại còn nhiều,
cho tôi lại tình yêu, tôi không cần khôn khéo, tôi không đòi bao nhiêu,
cho tôi lòng non yếu, dễ khóc dễ tin theo… Cho tôi lại ngày đầu, chưa đi
vội về sau, xin đi từ thơ ấu, đi vui và bên nhau…".